Samobójstwo a wypłata z polisy na życie — karencja

O tym nikt nie chce gadać przy podpisywaniu umowy. A potem, jak już się stanie najgorsze, okazuje się, że to akurat ten temat ważył na losie całej rodziny. Bo kiedy ktoś odbiera sobie życie, bliscy zostają nie tylko z tragedią. Zostają z pytaniem, czy w ogóle cokolwiek im zostanie — kredyt jest, raty są, a polisa… no właśnie, nikt nie wie, czy zadziała. I tu mam dla ciebie wiadomość, która jest mniej brutalna, niż się wszystkim wydaje. Wszystko sprowadza się w sumie do jednego, krótkiego przepisu.

Skąd w ogóle te dwa lata?

Cała ta historia zaczyna się i kończy na art. 833 Kodeksu cywilnego. Brzmi chłodno, ale jest precyzyjny: „Przy ubezpieczeniu na życie samobójstwo ubezpieczonego nie zwalnia ubezpieczyciela od obowiązku świadczenia, jeżeli samobójstwo nastąpiło po upływie lat dwóch od zawarcia umowy ubezpieczenia”. I teraz zobacz, jak to zdanie jest zbudowane — ono nie mówi „polisa nie obejmuje samobójstwa”. Mówi coś dokładnie odwrotnego: po dwóch latach ubezpieczyciel musi zapłacić.

Te dwa lata to właśnie karencja. Sens jej istnienia jest raczej przyziemny i, szczerze mówiąc, dość racjonalny. Chodzi o to, żeby ktoś nie kupił sobie polisy z gotowym planem, że za miesiąc czy dwa zostawi rodzinie wypłatę kosztem własnego życia. Państwo i ubezpieczyciel zakładają, że dwa lata to wystarczający bufor, żeby taka kalkulacja przestała mieć sens. No i tu pojawia się rzecz, którą mnóstwo ludzi pomija: po tym terminie powód czynu nie ma już żadnego znaczenia. Jak ujmuje to jedna z kancelarii odszkodowawczych, „po upływie dwóch lat od chwili zawarcia umowy ubezpieczenia ubezpieczyciel zobowiązany jest do wypłaty świadczenia z tytułu śmierci ubezpieczonego wskutek popełnienia samobójstwa”. Bez „ale”, bez analizy stanu psychicznego, bez grzebania w historii leczenia.

Czy karencja zawsze trwa dwa lata?

Niekoniecznie — i to akurat dobra wiadomość. Dwa lata to maksimum, na jakie ustawa pozwala, a nie żaden sztywny standard. Ten sam art. 833 zostawia furtkę: „Umowa lub ogólne warunki ubezpieczenia mogą skrócić ten termin, nie bardziej jednak niż do 6 miesięcy”. Czyli ubezpieczyciel może być dla ciebie łaskawszy i przyjąć rok albo właśnie pół roku, ale wydłużyć karencji ponad dwa lata już nie ma prawa. Jeśli więc gdzieś w OWU zobaczysz zapis o trzech latach przy samym samobójstwie — to zapis sprzeczny z ustawą.

Dlatego pierwsza praktyczna rzecz, jaką radzę zrobić jeszcze przed podpisem, to wyciągnąć z OWU konkretny okres dla tego zdarzenia. Towarzystwa traktują go różnie i to naprawdę zmienia poziom ochrony w pierwszych miesiącach.

A co prawo w ogóle uznaje za samobójstwo?

To wcale nie jest takie oczywiste i tu rozbija się sporo sporów. Prawnicy są zgodni, że w tym kontekście chodzi o akt świadomy i celowy. „Za samobójstwo w rozumieniu art. 833 k.c. należy uznać wyłącznie umyślne pozbawienie się życia przez ubezpieczonego” — to formuła, która wraca w orzecznictwie. Kluczowe słowo brzmi: umyślne.

No bo weźmy taki przykład. Ktoś ginie podczas brawurowej jazdy motocyklem albo ryzykownej wspinaczki. Zachowanie skrajnie niebezpieczne, jasne, ale jego celem nie była przecież śmierć — celem była adrenalina, dotarcie na szczyt, cokolwiek tam. I dokładnie to wyłapuje sąd: „Za samobójstwo nie mogą być uznane zachowania nakierowane na inny cel, nawet jeżeli łączą się ze znacznym ryzykiem utraty życia”. Różnica jest fundamentalna, bo to ona decyduje, czy w ogóle wchodzimy w reżim karencji, czy mówimy o zwykłym nieszczęśliwym wypadku, objętym polisą na całkiem innych zasadach.

Polisa w pracy, która co roku się odnawia — kiedy startuje termin?

To pytanie wraca w prawdziwych sprawach częściej, niż można by przypuszczać, i potrafi przesądzić o wypłacie. Wyobraź sobie kogoś, kto od ośmiu lat ma grupowe ubezpieczenie na życie w pracy. Co dwanaście miesięcy umowa formalnie się odnawia, podpisuje się nowy okres. No i pojawia się kuszący, choć błędny dla ubezpieczyciela argument: skoro „nowa” umowa ruszyła w styczniu, to i karencja liczy się od stycznia.

Sądy mówią jednak coś zupełnie innego. Liczy się ciągłość ochrony, a nie data ostatniego aneksu. „Bieg terminu określony w art 833 k.c. rozpoczyna się w takich sytuacjach z dniem następującym po dniu w którym pracownik po raz pierwszy wyraził zgodę na objęcie ochroną ubezpieczeniową”. Innymi słowy — jeśli ktoś jest w grupie nieprzerwanie od lat, to karencja dawno mu minęła i żadne odnowienie niczego nie resetuje. To ważne, bo niektóre towarzystwa próbują liczyć ten termin od nowa przy każdej rocznej umowie.

Gdzie naprawdę kryją się haczyki?

No dobra, skoro po karencji wypłata jest pewna, to gdzie w sumie problem? Najczęściej w trzech miejscach, i każde z nich warto sprawdzić we własnym OWU, zanim cokolwiek podpiszesz:

• Skala czasu. Tragedia, która zdarza się w pierwszych miesiącach od zawarcia umowy, najczęściej trafia akurat w okres karencji. To moment, w którym ubezpieczyciel — zgodnie z prawem — może odmówić wobec uposażonych.
• Zatajenie informacji przy zawieraniu umowy. Tu jednak orzecznictwo bywa łaskawe dla rodzin — sądy uznają, że „Śmierć samobójcza nie może być bowiem – w rozumieniu art. 815 § 3 k.c. – 'skutkiem okoliczności’ niepodanych do wiadomości ubezpieczyciela”. Czyli sam fakt wcześniejszych problemów to jeszcze nie jest automatyczna furtka do odmowy po karencji.
• Inne wyłączenia w OWU. Bywa, że towarzystwa wymieniają choroby psychiczne, np. depresję, jako przesłankę ograniczenia odpowiedzialności. Spotyka się zapisy, że „ubezpieczyciele traktują choroby psychiczne (np. depresja) jako podstawę do wyłączenia odpowiedzialności w przypadku popełnienia przez ubezpieczonego samobójstwa” — i właśnie takie klauzule bywają później kwestionowane jako sprzeczne z istotą art. 833.

Czyli w praktyce obraz jest mniej beznadziejny, niż głosi obiegowa opinia, że „polisa nigdy nie płaci za samobójstwo”. Płaci — pod warunkiem, że karencja minęła i mówimy o aktualnej, opłacanej umowie.

No to co z tym zrobić w praktyce?

Zanim podpiszesz polisę, znajdź w OWU ten konkretny zapis o karencji dla śmierci samobójczej i sprawdź, czy to dwa lata, czy może jednak krótszy okres. Jeśli masz grupowe ubezpieczenie w pracy od lat, pamiętaj, że termin liczy się od pierwszego objęcia ochroną, nie od ostatniego odnowienia — i warto mieć na to jakieś dokumenty. A gdyby już doszło do tragedii i ubezpieczyciel odmawia mimo upływu karencji, to jeszcze nie koniec: można się odwołać, a w razie czego zwrócić się do Rzecznika Finansowego, który zajmuje się sporami z towarzystwami.

Na koniec uczciwa uwaga: to tekst informacyjny, nie oferta ani indywidualna porada ubezpieczeniowa. Każde OWU rządzi się własnymi definicjami i terminami, więc zanim się na coś zdecydujesz, porównaj kilka ofert i — jeśli stawka jest wysoka — przegadaj te zapisy z agentem albo prawnikiem. A jeśli ten temat dotyka cię osobiście, to pamiętaj… pomoc jest naprawdę na wyciągnięcie ręki: całodobowy telefon zaufania dla osób w kryzysie to 116 123.