Prywatna polisa emerytalna i oszczędnościowa — jak naprawdę działa

Siedzisz naprzeciwko doradcy, a on pokazuje ci wykres, na którym słupek z każdym rokiem ładnie sobie rośnie… i dopiero na dole, drobnym drukiem, jest dopisek, że to „prognoza, nie gwarancja”. No i tu się zaczyna cała ta historia z prywatnymi polisami emerytalnymi. Bo produkt, który w rozmowie sprzedażowej brzmi jak spokojne odkładanie na starość, w praktyce bywa czymś zupełnie innym — umową inwestycyjną, do której ochronę doklejono gdzieś na końcu. Zanim podpiszesz, naprawdę warto wiedzieć, co ty właściwie kupujesz.

Co tak naprawdę siedzi pod tą „polisą emerytalną”?

Najczęściej chodzi o ubezpieczenie na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, czyli w skrócie UFK. UOKiK opisuje to bez owijania w bawełnę: to „ubezpieczenie osobowe, który łączy w sobie element ochronny z inwestycyjnym”. A w praktyce wygląda to tak, że twoja składka idzie dwoma strumieniami. Pierwsza część „służy ochronie ubezpieczeniowej”, czyli wypłacie świadczenia, gdy zdarzy się coś, co jest przewidziane w umowie — no i najczęściej jest to śmierć albo dożycie określonego wieku. Druga część, zwykle ta większa, „inwestowana jest w ubezpieczeniowe fundusze kapitałowe”.

Wartość tych funduszy przeliczana jest na jednostki uczestnictwa, a za zebrane pieniądze kupowane są akcje, obligacje, czasem nawet złoto. I tu pada jedno kluczowe zdanie, które warto zapamiętać. Cechą charakterystyczną takiego produktu jest — jak ujmuje to urząd — „ryzyko inwestycyjne, które ponosi klient”. Nie ubezpieczyciel. Ty. Czyli jeśli fundusze spadną, to spada wartość twojej polisy, i nikt ci tego nie wyrówna.

To jest zupełnie inna logika niż lokata. Na lokacie bank dolicza ci z góry ustalone odsetki i co do zasady nie tracisz kapitału. A tu? Tu wyniku po prostu nie da się przewidzieć — UOKiK wprost zaznacza, że „nie można oszacować, jaki ostatecznie wynik finansowy osiągnie dany produkt”. I dorzućmy do tego jeszcze jedno: ewentualny zysk na koniec okresu jest opodatkowany. Inwestycja, nie skarbonka.

Polisa, polisolokata, lokata — czym to się w ogóle różni

W rozmowach te trzy rzeczy wrzuca się do jednego worka i mówi się na to „polisolokata”. A to są osobne produkty, w sumie o całkiem różnym poziomie ryzyka. Najprościej zobaczyć to obok siebie.

Ta ostatnia linijka jest strasznie niedoceniana. Lokatę chroni Bankowy Fundusz Gwarancyjny. Środków w UFK — już nie. Więc jeśli ktoś sprzedaje ci „bezpieczne odkładanie na emeryturę”, a w środku siedzi UFK, to słowo „bezpieczne” jest tu, no… raczej mocno na wyrost.

Gdzie jest haczyk z opłatami?

No właśnie, opłaty. To one przez lata zrobiły z tych produktów temat dla sądów. Pieniądze są potrącane na kilku poziomach: bywa opłata wstępna od składki, opłata za zarządzanie funduszem, opłaty administracyjne. Każda z osobna wygląda niewinnie, a razem potrafią zjeść sporą część potencjalnego zysku. Dlatego zanim podpiszesz, trzeba zadać proste pytanie — ile wynosi łączna wysokość wszystkich opłat — i nie odpuszczać, dopóki nie usłyszysz konkretu.

Najwięcej bólu sprawia jednak opłata likwidacyjna, czyli ta pobierana przy wcześniejszej rezygnacji. UOKiK pisze o niej dosadnie: koszt rezygnacji potrafi sięgać „w skrajnych przypadkach, 100% wartości zgromadzonych środków”. Czyli wpłacasz przez kilka lat, zmieniasz zdanie, chcesz wyjść — i wychodzisz z niczym. I to nie jest żadna teoria, to mechanizm wpisany w starsze umowy.

Warto tu rozróżnić dwie sytuacje: pełną rezygnację, która wiąże się z opłatą likwidacyjną, oraz wykup częściowy. Ten drugi, jak zaznacza urząd, „nie oznacza rezygnacji z umowy i wiąże się w związku z tym z niższymi kosztami”. Czyli jak potrzebujesz części pieniędzy, to czasem taniej jest wyjąć kawałek, niż zrywać wszystko.

Dlaczego te polisy trafiły pod lupę KNF i sądów

Skala problemu była na tyle duża, że w końcu wkroczył nadzór. Komisja Nadzoru Finansowego zastosowała tzw. interwencję produktową, która od 1 stycznia 2022 roku ograniczyła sprzedaż najbardziej ryzykownych konstrukcji. Jak relacjonował serwis money.pl, zakaz dotyczy polis, w których „zostały zapisane zbyt wysokie opłaty”, albo gdy fundusz miałby „inwestować w bardzo ryzykowne instrumenty finansowe, podlegające umorzeniu”. No i nowe oferty musiały zejść z opłatami i odpuścić sobie te najbardziej spekulacyjne aktywa.

Drugi front to sądy. Przez lata zapadały wyroki nakazujące zwrot opłat likwidacyjnych, bo uznawano je za klauzule abuzywne — czyli nieuczciwe wobec konsumenta. A dziś idzie to jeszcze dalej. Jak opisuje portal Prawo.pl, „coraz częściej sądy stwierdzają nieważność całych umów”, co pozwala odzyskać pełną wpłaconą kwotę, a nie tylko samą opłatę. Tłem jest tu postanowienie Sądu Najwyższego (I CSK 772/19), z którego wynika, że umowa UFK musi gwarantować realne ubezpieczenie na życie — bo inaczej bywa traktowana jak czysta inwestycja w przebraniu.

Jeżeli masz starą polisę, to liczy się jeszcze jedno — przedawnienie. Dla umów zawartych przed 9 lipca 2018 roku jest to dziesięć lat, dla późniejszych — sześć. Po tym czasie roszczenia robią się problematyczne, więc zwlekanie działa na twoją niekorzyść.

O co dopytać, zanim podpiszesz

Jako konsument masz prawo do pełnej i rzetelnej informacji, a sprzedający musi odpowiedzieć wyczerpująco i zgodnie z prawdą. Możesz nawet poprosić, żeby wskazał ci konkretny zapis w umowie, który reguluje daną kwestię — i to jest, w sumie, całkiem niezły test uczciwości oferty. Zanim cokolwiek podpiszesz, przejdź sobie przez taką listę:

• Jaka część składki idzie na ochronę, a jaka realnie na inwestycję?
• W jakie instrumenty inwestowane są środki i czy jest jakakolwiek gwarancja zwrotu kapitału?
• Ile wynosi suma wszystkich opłat — wstępnych, za zarządzanie, administracyjnych?
• Czy jest opłata za wcześniejszą rezygnację i jak zmienia się w kolejnych latach?
• Od kiedy mogę odstąpić od umowy bezkosztowo?
• Czy osoba sprzedająca to agent ubezpieczyciela, czy niezależny doradca — i czy dostaje prowizję?

To ostatnie pytanie bywa trochę krępujące, ale naprawdę jest istotne. Agent działa na rzecz konkretnego ubezpieczyciela i z reguły rozlicza się prowizyjnie, co… no, naturalnie wpływa na to, co ci poleci.

Masz już taką polisę i czujesz, że coś jest nie tak?

Ścieżka jest tu całkiem poukładana. Zacznij od reklamacji u podmiotu, z którym podpisałeś umowę. Jeśli to nie pomoże, możesz skorzystać z bezpłatnej porady — u Rzecznika Finansowego, miejskiego lub powiatowego rzecznika konsumentów albo w Federacji Konsumentów. Na każdym etapie sporu dostępna jest też mediacja lub arbitraż w Sądzie Polubownym przy KNF, pod warunkiem że wartość przedmiotu sporu przekracza 500 zł. A gdy już nic nie zadziała, to zostaje droga sądowa — pozew indywidualny albo dołączenie do zbiorowego.

Tekst ma charakter informacyjny, nie jest ofertą ani poradą ubezpieczeniową — przed decyzją porównaj kilka konkretnych OWU i, jeśli masz jakieś wątpliwości, skonsultuj się z niezależnym agentem.

Czy prywatna polisa emerytalna to zło? Niekoniecznie — po interwencji KNF rynek jest jednak zdrowszy niż dekadę temu. Ale to wciąż inwestycja z ryzykiem po twojej stronie, a nie bezpieczna skarbonka. Więc zanim podpiszesz na dwadzieścia lat, policzmy spokojnie, ile z twojej składki naprawdę pracuje na ciebie, a ile zostaje w opłatach. A jeśli sprzedawca zaczyna kręcić przy tej liczbie… to w sumie jest twoja odpowiedź.